مجموعه کاملتر این کلمات را در لینکهای زیر ببینید:

http://www.compmore.net/~tntr/sumer_turk1of5.html

http://www.compmore.net/~tntr/sumer_turk2of5.html

http://www.compmore.net/~tntr/sumer_turk3of5.html

http://www.compmore.net/~tntr/sumer_turk4of5.html

http://www.compmore.net/~tntr/sumer_turk5of5.html

By Prof. Dr. Metin And

The horse held a very important place in the life of ancient
Turks, providing milk, meat, power and companionship.

When a person died among the ancient Turks, he was buried with his
horse. Horses were prominent in the legendary tales of Koroglu, Seyyid
Battal Gazi, Sari Saltuk, as well as in the legends of Blind Horse and
Winged Horse. The shaman of the Middle Asian Turks set out on a
journey through the universe on a wooden horse. In the Ottoman Empire,
horses were seen in the illuminated miniature paintings, as well as in
paintings by Western travellers. There are numerous paintings that
show sultans on horseback while engaging in battles, on hunting
expeditions and in royal processions. Among them are the portraits of
Suleyman the Magnificent in the Bibliothèque Nationale in Paris; Murad
III in the State Library of Vienna; Osman the Young in the
Marketplace; and Abdulmecid I in the British Library in London. The
first sultan to have his sculpture made on horseback was Abdulaziz.
That sculpture is in Beylerbeyi Palace in Istanbul.

The person who dealt with the horses of sultans, their
stables and equestrian equipment was called the chief imrahor". The
Ottomans placed great importance on horses. The harnesses of the
sultans and high state officials were artistic creations. In a
painting of the imrahor in the State Library of Vienna, the harness is
decorated with precious fabrics and stones. The three headpieces on
the horse are called the "tombak" meaning gold-plated copper. In that
period, all of the stirrups, reins etc. and even whips were studded
with precious stones. Saddle covers were made of silk and velvet. In a
miniature by the most important 18th century Ottoman painter Levni,
depicting some festivities in the year 1720, we observe that besides
the splendid harness of the sultans horse, furs of predatory animals
like tiger and leopard are also displayed.

WOMEN AND HORSE
In an article about horses the horse bazaar must be mentioned. There
used to be two horse bazaars in Istanbul: Uskudar and Fatih. The most
well known, Fatih Bazaar, began in Byzantine times.

Besides horse traders, blacksmiths and saddlers operated in
the bazaar.

The only known painting of the horse bazaar is one from the 17th
century, which appears in an album prepared by an anonymous bazaar
painter. Today it is exhibited in Civico Correr Museum, Venice. The
buildings around the horse bazaar are not shown in the painting, but
it does show various horse species and traders haggling. In the bottom
of the painting is a scene depicting one of the traditions in horse
purchase and sale. The buyer and seller join their hands together
alternating one on top of the other and shake them together many
times, signifying that they have reached a definite agreement, and
there is no way to change their minds after that.

HORSE BAZAAR
In an article about horses the horse bazaar must be mentioned. There
used to be two horse bazaars in Istanbul: Uskudar and Fatih. The most
well known, Fatih Bazaar, began in Byzantine times.

Besides horse traders, blacksmiths and saddlers operated in
the bazaar. The only known painting of the horse bazaar is one from
the 17th century, which appears in an album prepared by an anonymous
bazaar painter. Today it is exhibited in Civico Correr Museum, Venice.

The buildings around the horse bazaar are not shown in the painting,
but it does show various horse species and traders haggling. In the
bottom of the painting is a scene depicting one of the traditions in
horse purchase and sale. The buyer and seller join their hands
together alternating one on top of the other and shake them together
many times, signifying that they have reached a definite agreement,
and there is no way to change their minds after that.

EQUESTRIAN MANUSCRIPTS
Many miniature manuscripts exist about horses, the most important of
which are the ones translated from Arabic by the order of Sultan Ahmed
I. These are housed in the Topkapi Museum Library. The artwork,
consisting of 164 Ottoman miniatures, is divided into 3 sections:
Veterinary, Horse Care and Hunting.

In two of the miniatures, the rider and the horse are
masked.

The goal is to confuse and terrorise the enemy. In one of these
miniatures, the horse bears an elephant mask. In another, both rider
and horse are armoured.

In Topkapi Palace Library, there is a very interesting "Yilki" horse
miniature. The pitiful state of the Yilki horse, the protagonist of
the book by famous Turkish writer Abbas Sayar, has a tragic expression
on its face. The ribs of the horse are visible, its head is bent down,
two birds are pecking at its back, and a dog is biting its leg. Two
more miniatures should be mentioned that today are considered
priceless: one of Sagittarius, called "Kavs" by the Ottomans and
symbolised with a centaur, and a 15th century miniature from Egypt,
which relates the anatomy of the horse, including its internal organs.

Prof. Dr. Metin And is a photographer and freelance writer

Ancient Turk Rock Inscriptions in the Talass Ala-Too
A Sogdian Word in an Old Turk Inscription

Sergey G. Klyashtorny

During the last several decades the fund of ancient Turk runic inscriptions from the Talass province of Kirgizstan has been considerably expanded due to new finds.

Along with the already known texts on separate rocks 1, several short graffiti were found, significant both from the point of view of cultural history (because inscriptions of this kind testify to the relatively widespread use of this kind of runic script among the Turkish-speaking inhabitants of Tien Shan in the early medieval period) as well as from the historical-linguistic perspective (for these incriptions contain lexemes, the semantic range of which is not always quite clear). Until recent only four Turk runic inscriptions from the Tereksaj ravine were known2. Several Sogdian inscriptions were found nearby.

In the autumn of 1981 three more rock inscriptions were found by the expedition of the Institute of History and the Institute of Language and Literature of the Kyrgiz Academy of sciences (directed by I. Kozhomberdiev and Ch. Dzhumagulov) in the ravine of Kuru-Bakajyr (the Talass Ala-Too), 2500 mts. above the sea level. One inscription was in Sogdian (studied by V.A. Livshits), two other inscriptions were written in runic script (submitted to the author of the present article for investigation).

Both inscriptions were carved on a low rock, on its south-east side facing the Kuru-Bakajyr river (the Suuluu-Bakajyr basin) appoximately 2,5 km above its mouth. Among the numerous petroglyphs covering the surface of the rock there are images of humans in mushroom-shaped hats, of archers, ibexes, stags, wolves and ulars.

The first inscription is written in one line, 14 cm long, in the upper corner of the south-east side of the rock. It contains six characters about 3 cm high (fig. 1). It is quite well preserved, so the letters can be easily distinguished. Its palaeography is the same as of other Talass runic inscriptions; the initial q in the word qut is reversed, which is a common feature in the Enisej and Talass runic epigraphy.

The reading: qutčor. The name-title qutčor consists of two components, each of them often found in Old Turk onomastics and titulature. The word qut in runic texts probably had a more limited semantic range than in the Ancient Uighur literature. Its lexical meaning was probably confined to such notions as "princely charisma", "grace of heaven", "blessing"3.

In Old Turk titulature the derivative form qutluγ was commonly used along with other titles combined with qut: ïduq qut (the title of the chief of the Basmyl tribe, later of the Uighur princes of Turfan), qut tengri xatunï (proper name)4, bilge qutï (the title of Uighur nobles according to Juwaini)5.

The title čor, apparently of Iranian origin6, was widespread among the highest nobility of the Western Turkish Qaganate. In the 7th century it was the traditional title of the ruling dynasty of the Talass valley (qara čor, qumar čor)7.

The second runic inscription (fig. 2) was carved in the lower part of the same rock. It is one line of five characters 11 cm long, the height of the letters is about 6 cm. It is drawn in rather shallow strokes upon the uneven eroded surface of the stone. Its palaeography makes us date it to a later period than the first inscription.

The reading: šarγa. It is one of the rare cases when a Sogdian word is written in Turkish runic script: runic šarγa < Sogdian šaγw, šrwγ (šarγaw, šaraγ) "lion", with an appropriate loss when adopted into Turkish of the final billabial w.

Here the word was obviously written as a name or a part of a name, being a calque (loan-translation) of the name-title arslan so widespread in the Karluq-Qarahanid environment. Not only the choice of the alphabet but also the form of linguistic adaptation shows that the author of the graffiti was a Turk, and that the inscription can not be dated earlier than the late 9th or 10th century. Sogdian šrγn was in use up to the beginning of the 11th century. Cf. also Khotano-Saka śśargä (up to the 10th century). Classical Persian šēr appeared in Dari not earlier than the late 8th or 9th century8.

Illustrations

Fig. 1

Fig. 2

Notes

1 V.A. Kallaur. Novye arheologicheskie nahodki v Auleatinskom uezde. Protokoly i soobstcheniya Turkestanskogo kruzhka lyubitelej arheologii. Year 3. Tashkent, 1897-1898; M.E. Masson. K istorii otkrytiya drevneturetskih nadpisej v Srednej Azii. Materialy Uzkomstarisa, fasc. 6-7, Moscow-Leningrad, 1936, p. 10-11; Ch. Dzhumagulov. Epigrafika Kirgizii. Frunze, fasc. 1, 1963, p. 15-34, fasc. 2, 1982, p. 11-21; I.A. Batmanov. Talasskie pamyatniki drevnetyurkskoj pis'mennosti. Frunze, 1971, p. 4-26.

2 S. Sadykov. Drevnie nadpisi v ustchelyah Kulan-saj i Terek-saj. Materialy po obstchej tyurkologii i dunganovedeniyu. Frunze, 1964, p. 103, 106; Ch. Dzumagulov. Epigrafika Kirgizii, fasc. 2, p. 17-19. Pl. IV, 1, 2.

3 A. Bombači. Qutluγ bolsun! A contribution to the history of the concept of "fortune" among the Turks. – UAJ, Bd. 36, 1965, fasc. 3-4, p. 289-290; M. Mori. The T'u-chüeh concept of Sovereign. – Acta Asiatica, Tokyo, 1981, no. 41, p. 58-74.

4 "Drevnetyurkskij Slovar" (Old Turk Dictionary), Leningrad, 1969, p. 110.

5 G. Doerfer. Türkische und Mongolische Elemente in Neupersischen. III. Wiesbaden, 1963-1975, S. 553.

6 P. Aalto. Iranian contacts of the Turks in pre-Islamic times. "Studia Turcica", Budapest, 1971, p. 35.

7 S.G. Klyashtorny. The Date of the ancient inscriptions of Semirechie – "Altaica Osloensia". Proceedings from the 32nd Meeting of the PIAC. Ed. by B. Brendemoen. Oslo, 1990, p. 219-221.

8 I would like to thank V.A. Livshits and P.B. Lurie for consultation.

	ERDEBIL DERGAHI'NIN ANADOLU ALEVILIGINDEKI YERI VE ERDEBIL DERGAHI'NDA Tarih: 28.11.2006 Saat: 12:04 Gönderen: yonetici
	Filiz KILIÇ-Tuncay BÜLBÜL Erdebil Dergâhı tarihsel süreçte kendine has bir tarikat söylem ve disiplini oluşturmuş bir kurumdur. Bu tarikat söyleminin pratiklerini ve dinsel uygulamalarını içeren Sâfî buyrukları kendisini “Erdebilli” olarak ifade eden Anadolu Alevîlerinin en önemli başucu kitabı konumdadır. Bu yazıda Erdebil Dergâhı’nın Anadolu Alevîleri üzerindeki yeri üzerinde ana hatlarıyla durulmaya çalışılmış ve bu dergâhta uygulanan bazı dinsel pratikleri içeren bir risalenin çeviriyazı ile metni verilmiştir. GİRİŞ Erdebil Dergâhı, tarihsel süreçte etkinlik göstererek müstakil bir tarikat söylem ve disiplini oluşturmuş dinsel öğreti olmanın yanında sosyal-tarihî profili ve yüzyıllar boyunca geniş halk kitleleri üzerinde oluşturduğu dinî-siyasî manifesto ile etkin bir toplum psikolojisi yaratmış önemli tarih-inanç-kültür süjelerinden biridir. Erdebil Dergâhı’nın tarihteki etkinliğinin ana nesnesi coğrafya olarak yoğunluklu şekilde küçük Asya’da, Anadolu’da bulunan konar-göçer Türkmen toplulukları olmuştur (Sümer, 1999: 7). Düşünsel ve inançsal tekâmülünü 14. yüzyıldan başlayarak 15. yüzyılda tamamlayan ve kuruculuğunu Şeyh Sâfî’nin yaptığı Erdebil Dergahı’nın felsefî künyesinin ana temaları Türk kültürü, İslam tarihi ve Ehl-i Beyt özdeşliği, İslam tasavvufu, Horasan tarihi ve On iki İmam inancıdır. Dergâhın düşünsel evrimini, “dip dede” Şeyh Sâfî’den Şah İsmail’e kadar olan dönem, Şah İsmail’den Şah Abbas’a kadar olan dönem ve Şah Abbas sonrası yaşanan kültürel ve inançsal dönüşüm olmak üzere kritik etmek gerekir. Erdebil Dergâhı’nın karizmatik-tarihî temsilcisi Şah İsmail’dir. Şah İsmail bir inanç önderliğinden devlet adamlığına uzanan yaşamı içerisinde siyasi ve inançsal önder kimliği iç içe olmuş bir isimdir. Şah İsmail, Hatâyî mahlasını kullanarak o dönemin Türkçesiyle yazdığı inanç temalı coşkulu şiirleriyle tarihe geçmiştir (Sümer, 1992: 33; Yörükan, 1998: 25; Arslanoğlu, 1992: 3-30; Öz, 2004). İnançsal ve siyasal aidiyetin paralel geliştiği Erdebil-Safevî hareketi özellikle 15. yüzyılda Anadolu Alevî Türkmenlerinin düşünce evrenlerinin temel öznesi olmuştur. Anadolu’nun farklı birçok yöresindeki “Erdebil halifeleri”nin yerelleşme ve temellenme gösterdiği gelenek, zamanla konar-göçerlerin mitsel, kültsel, ritüelik, tapınma, pratik ve uygulamalarının ana ilham kaynağı olmuştur. Anadolu’nun Türkleşme sürecinin temel unsurlarından olan Horasan erenleri ve bu erenlerin etrafında gelişen Alevî inanç-dede ocakları özellikle 15. yüzyılla beraber inanç kimliklerinin merkezi olarak Erdebil Dergâhı’nı kabul edeceklerdir (Yörükan, 1998: 453). Yüzyıllar boyunca Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde yerleşik Alevî topluluklarının cem ayinlerinde Şah Hatâyî’nin nefes ve deyişleri, zamanla halk ürünü haline gelmiş, anonimleşmiş (Öz, 2004:147-317-341), genellikle Şeyh Sâfî’ye izafe edilen Safevî-Erdebil buyrukları ile belirginleşen “Erdebil mitosu”, yüzyıllar içerisinde Alevî inanç-dede varlığını korumuştur (Koçak, 2004:63; Taşğın, 2005: 441). Tarihte ve günümüzde çoğu ocak, ocak içi ritüelik ve seramonik karakterini, “Erdebil sofiyan süreği” tanımlamasıyla Erdebil’e bağlamaktadır. Çubuk, Şabanözü ve Gerede yörelerinde etkinliğe sahip Seyyid Hacı Ali Turabî Ocağı; Malatya, Gaziantep ve Çorum merkezli Dede Kargın Ocağı; Sivas merkezli Seyyid Garip Musa Sultan Ocağı; Karadeniz Bölgesi’nde yoğunluk gösteren Güvenç Abdal Ocağı gibi ocakların mensupları olan dedelerle yapılan görüşmelerde ocak, söylem ve ritüel geleneklerinin temelinde Erdebil sofiyan süreğinin bulunduğu belirtilmiştir. Anadolu Alevî inanç-dede ocakları içerisinde ocak künyelerini “Erdebil”, “Erdebilli”, “Erdebilliler” gibi ifadelerle tanımlayan ocaklar da bulunmaktadır (Kökel, 2004: 79). Afyonkarahisar, Kütahya ve Eskişehir yörelerinde etkinlik sahasına sahip Hamza Şeyh Ocağı ve Bulgaristan Niğbolu merkezli olup Eskişehir, Kütahya ve Trakya yörelerinde mensupları yaşayan Ali Koç Baba Ocağı Erdebil Dergâhı’nın devamı olduklarını vurgulayan ocaklardır (Kökel, 2006: 159). Eskişehir, Kütahya ve Afyonkarahisar yörelerinde yaptığımız saha çalışmalarında her iki ocak mensuplarının da ocaklı dede ve talip olarak kendilerini “Erdebilli” şeklinde tanımladıkları gözlemlenmiştir. Ayrıca bu yörelerde yerleşik farklı ocaklara mensup Alevî-Bektaşi topluluklar da bu iki ocak mensuplarını “Erdebilliler” olarak tanımlamaktadırlar. Her iki ocak üzerine yapılan çalışmalarla iki grubun da cem ayinlerinde gerçekleştirdikleri seramoniler başta olmak üzere tüm inançsal pratiklerinin değerlendirilmesi yapılmıştır. Aşağıda çeviriyazısını verdiğimiz metinle iki ocağın günümüzde devam ettirdiği söylem kültürü ve ritüel evreni kimi açıklamalarla örtüştüğü, kimi açıklamalarla da ayrıştığı dikkati çekmektedir. Hamza Şeyh Ocağı dedelerinden Mehmet Akgül Dede’den Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi’ne intikal eden metin 18 varaktan oluşmaktadır. Rik’a hatla kaleme alınan eser müstensihin ağız özelliklerini de bünyesinde barındırmaktadır. Bunun yanında, metindeki kelimelerin yazımında da bazı aksaklık ve tutarsızlıklar gözlenmiş, müstensih kelimeleri, orijinal şekilleriyle değil de kendi telaffuz ettiği gibi yazmayı tercih etmiştir. Bu sebeple eserde klasik Osmanlı Türkçesi gramerine göre oldukça fazla imla hatasına rastlanmaktadır. Kelimelerin imlalarındaki aksaklık ve tutarsızlıkları şu şekilde sıralamak mümkündür: 1b’de āl-i resul ifadesindeki āl kelimesi ‘āl şeklinde “ayın” harfiyle; 2a’da ‘ārif kelimesi ‘ārîf şeklinde; 2a’da İmam Rıza ismi müstensihin ağız özelliklerine uygun olarak İmam Irza şeklinde; 2b’de ekmegi kelimesi ekitmegi şeklinde; 3a’da kadar kelimesi kadir şeklinde; 4a’da çıkdık kelimesindeki birinci çoğul şahıs eki “kef” harfiyle; 6a’da sagır kelimesi “sad, gayın ve rı” harfleriyle yazılırken bir sonraki cümlede sagir şeklinde “sad, elif, gayın, ye ve rı” harfleriyle; 15a’da ‘abidlerden kelimesi ‘abitlerden şeklinde yazılmıştır. Metinde Çağatay Türkçesi’nin dil özelliklerini hatırlatan kullanımlar mevcuttur. Müstensih “Allah” kelimesine getirdiği ilgi ekini nıñi yükleme hali ekini de menakıbını, bizni (17b) kelimelerinde olduğu gibi -nı, -ni şekliyle yazmıştır: 16b’de Enbiyanıñ yolı Allahnıñ yolıdır. Allahnıñ yolı bir keskin kılıçdır. Diğer taraftan, kuvvetlendirme ve ihtimal ekinin imlasında da klâsik Osmanlı Türkçesi gramerinden farklı bir yol izlenmiş, Osmanlı Türkçesinde –dur, -dür şekilleriyle yazılan bu ek çeviriyazısı verilen metinde –dır, -dir şekilleriyle karşımıza çıkmaktadır. Müstensih bu eki yazarken “dal, ye ve rı” harflerini açık bir şekilde kullanmıştır. Metnin çeviriyazısının hazırlanması sırasında metin tamiri yapılmış, metinde olmayan, fakat anlam itibariyle metinde olması gereken bazı ekler ve ifadeler parantez içerisinde metne eklenmiştir. Metindeki konular arasındaki geçişlerin doğru anlaşılabilmesi için metin “paragraflara” ayrılmıştır. Okunuşundan emin olunamayan kelimelerin yanına “?” işareti koyulmuştur. Nüsha Özellikleri: Baş: Bi’smillahi’rrahmani’rrahim Horasan pirlerinden şöyledür ki Şeyh Safi hazretleriniñ Son: ya Ali üstad-ı nefs-i tarikat-i iman izni halife erkan-ı meşayih 18 yk. 170x120 (110x70) mm. 9 satır. Ciltsiz. Tarihsiz. Rik’a hat. Yazmanın dışında veya içindeki sayfalarında herhangi bir kayıt veya mühür yoktur. Eseri oluşturan kâğıtlar pamuk iplikle dikilerek bir araya getirilmiştir. METNİN ÇEVİRİYAZISI [1b] Bi’smi’llahi’rrahmani’rrahim Horasan pirlerinden şöyledür ki Şeyh Safi hazretleriniñ asıl adı Safiyüddin idi. Safi Şehr-i (Erde)bil-i nakidir. Babası tarafından seyyiddir. Hatemi idi. Anası tarafından al-i resuldır. Mesken-i safi-i şerif canibinden Kabe-i şerif tarafından1 adlı bir vilayetdendir. Hazret-i Ademiñ çift koşup ekin ekdügi yirdir. Şeyhiñ babası Emrü’ddin Cebra’ildir. Anası adı Rabi’adır. Şeyh baba belinden [2a] ana rahmine veliyu’llah sıfatından ve ana rahminden dünya yüzine arif-i bi’llah geldi. Vakta kim altı yaşında tokuz aylık oldı. Hirvandan sefer idüp şehr-i Horasana geldi. Hazret-i İmam Irza türbesini tavaf eyledi. Üç ay andan mücavir oldı. Andan sefer idüp Gilanda Seyyid Şerif Şeyh Zahid-i Gilaniye hizmete gelüp gördi kim bir aziz veliyu’llah kişi bostan çapalar imiş. Hazıra gelüp selam virüp Şeyh Zahid-i Gilani [2b] hazretleri Safiniñ velayetine ve kerametine ziyade ta’z+im ve tekrim idüp ayagına durup selamın aldı. Evvel ta’am andan kelam diyüp Şeyh Safiye bir tuzsuz arpa ekmegi bir taş çanak ile aş getürüp bardak ile su getürdi. Bi’smi’llah diyüp fukara lokmasına fal idelim didikde Şeyh dahi bi’smi’llah diyüp baba çorbasını içüp elhamdüli’llah didi. Şeyh İbrahim Zahid-i Gilani hazretlerini esirgeyüp velayet kuvvetiyle ya Hazret-i [3a] Şeyh bu kadar zahmet(e) niçün düşersin. Bostanda olan otlara Allah emriyle taşra çıkup gitsün didi. Şeyh İbrahim Gilani dahi eyitdi: Bizim ol kadar kudretimiz yokdur kim biz otlara emr idüp taşra çıkup atmaya didi. Şeyh Safi yine Şeyh İbrahim Gilaniye tekellüf eyledi. Şeyh dahi Allahnıñ emriyle velayet kuvvetiyle ve keramet nefesiyle didi kim: Ey otlar taşra çıkun didi. Heman-dem bostanda olan otlar Allah emriyle Şeyh İbrahim Gilani nefesiyle [3b] çıkup gitdiler. Gelüñ didi geldiler. Çıkuñ didi çıkdılar. Andan soñra Şeyh İbrahim Şeyh Safiye ogul Safi seniñ mübarek nefesiñ ile çıkup Allah emriyle ben otlara ikrahla yerlerinden çıkarup güç itdik. Derviş olan tek yutdugına(?) güç itmek düşmez. İmdi sen bizim mübarek nefesimiz haklayup buyur otlara yirine gelsün. Bunun gibi keramet nefesin bulup Rabbisin bilmek ve bu yoldan azmaz yola getürmek evladır. Şeyh Safi İbrahim Gilaniden [4a] bu haberi işidüp ya otlar gelüñ yerlü yiriñize didi. Akıllar(?) kamu otlar dile gelüp ya Safi biz seniñ cevabıñla çıkmadık. Seniñ cevabıñla gürüriz yirimize varavız. Şeyh İbrahim cevabla çıkdık yine anıñ cevabla varırız. Şeyh Zahid-i Gilani eyitdi: Ya otlar yine Allah emriyle yerlü yiriñüze varıñ bostanda karar idüñ. Andan soñra Zahid-i Gilani eyitdi: Ya ogul Safi dirüyi öldürmek asandır. Velakin ölüyi [4b] diri kılmak müşkildir didi. Pes ol dem Şeyh İbrahim Gilani bir mürşid-i kamil olsa varsa hayli aziz veliyullahdır. Şeyh Safi hazretleri Şeyh Zahid-i Gilani hazretine kırk yıl hizmet eyledi. Harem-i hasına girdiği günden evine hizmet iderdir. Gicelerde digirmen çekerdi. Kırk yıldan soñra Şeyh İbrahim Zahid dünyadan ahiretine intikal eyledi. Şeyh Safi hazretlerine halife nasib eyledi. Şeyh İbrahim Zahid-i Gilaninin iki oglı var idi. Birinin adı Şeyh Safi [5a] birinin adı ‘Ali idi. Şeyh Safi kıble tarafından şembe babalarından sonra gelsün tarik-i Safi geldi. Şeyh Safiden Sadreddin geldi. Andan Şeyh Hoca ‘Aliye geldi ve Hoca ‘Aliden Şeyh İbrahime geldi ve İbrahimden Cüneyde geldi. Cüneydden Haydara geldi Haydardan sonra gelen padişah oldı. Ve dahi şeri’at kapusında sendeki senin bendeki benimdir. Tarikatde sendeki benimdir benimki senindir. Ma’rifetde seninki ve benimki mürşidin ve hakikatde benimki ve seninki dahi mürşid-i kamilindir [5b] ve dahi Hak Te’ala hazretlerinindir. Amma bu cevabın ma’nası budur kim şeri’at ‘ilminde senin helalin benim kız kardaşımdır. Ve ma’rifet ‘ilminde senin helalin dahi benim helalim mürşid-i kamilin kızıdır. Ve hakikat ‘ilminde benim helalim senin helalin mürşid-i kamilin helalidir ve hem de Hak Te’alanın hürüleridir. Andan sonra tac beşdir. Biri Adem-i Safiyullah geldi. Üç elif idi. Rengi ag idi. İkinci İbrahim √alilullah geldi beş elif idi. Üçünci Nuh Nebiyullah geldi yedi elif idi. Dördünci Muhammed [6a] Resulullah geldi tokuz elif idi. Beşinci İmam ‘Ali geldi. On iki elif idi. Rengi kırmızı idi. Andan sonra sufi ehl-i sırr gerekdir. Sırr ehl(i) olan sagır gerekdir ve gözleri kör gerekdir ve elleri yok ve iki ayaklar(ı) küt gerekdir. Sufi iki yerde sagır gibi gerekdir. Biri ‘arş altında biri yer altında. Bu iki makamda olan sufi(yi) kimse görmez. Andan sonra sag musahib birdir. Müşkil musahibi bindir. Ya’ni bir sufi sag musahibinden ayrı düşüp bir vilayete varsa bin yerde muhabbet görse her muhabbetde bir sufi kardeşiyle [6b] musahib olması erkandır. Mürebbisi dahi birdir dört olması erkandır. Zira her kapunın bir mürebbisi vardır. Kazanç dahi yetmiş yedilerindir erkandır. Aşna dahi yedilerindir erkandır. Zira Allah birdir. Muhabbet Te’alanındır. Mücerred mücerred ile aşna kazanç düşürüp muhabbet olmak erkandır. Zevc-i mücerred ile musahib olmak aşna kazanç meşreb-i muhabbet olmak asla erkan degildir. Mücerred(i) mahabbete cem’-i erkana getürmek asla erkan degildir. Mücerredin imamlıgı mürşidligi erkan degildir. [7a] Eger mücerred olan kimse Tanrının kudretin evliyanın velayetin ve meşayihin kerametin ve ‘ulemanın hidayetin gözetse yeşil kanadlı ferişte olup da göge uçarsa i’tibar etmek erkan degildir. Ve andan sonra bekar ve ersiz ‘avrat ve civan oglan pirinin ve halifenin ardında altı erkana oturmak erkandır. Ve dahi musahib musahib ile ya bir evde ya bir köyde ya bir şehrde gerek. Bu üç mertebeden taşra olanı musahib dimek erkan degildir. Zira musahib erkan-ı candır. [7b] Can cesedden çıkan olur. Erkanın haberi budur. Andan sonra niyaz, tercüman ve kurban yimek üç kimseye haramdır. Birinci mürebbisi olmaya ikinci musahib olmaya üçünci mücerred olup da anası ve kız karındaşı olmayınca anı cem’-i erkana getürmek ve tercüman kurbanı yidirmek haramdır ve erkan degildir. Niyaz gönül lokmasıdır. Evvel mürşidindir. Tercüman dil lokmasıdır. Ol da halifenin pirinindir sufilerindir. Ve bir kimse iki musahib birbirlerinin müslimi kazanc-ı muhabbet itse iki başdan rıza’il(lah) olsa [8a] mürebbisi ve musahib rızasıyla hiç birbirlerinde ikilik olmasa erkandır. Eger birinden ikilik olursa erkan degildir. Sufiler rehberinin ve mürşidinin ‘avratıdır. Mürşidinden ve rehberinden yedi adım rızasız gitse boşar olur. Anın nikahın tecdid itmeyince kabul itmek yezidlikdir. Bir sufinin ‘avratı bir münafıka ve yahud bir yezide görünse ol hatunun nikahını tecdid etmeyince tasarruf itmek haramdır. Bir mü’minin müslimi bir yezidle muhabbet iderse anı öldürmekden gayrisi erkan degildir. [8b] Bir mü’minin müslimi bir sufiye erkan gösterse la’net dimekden gayrısı erkan degildir. Dahi dört kapunın kırk makamın on yedi erkanın kapusı budır. Ve müslim üçdir. Biri mürşiddir. Biri muhabbetdir ve biri yedilerin erkan sahibidir. Bundan bir günahıyla tutsak olsa mürşidi ve piri ve rehberi ve mürebbisi ile yedügini kabul etmemek mundardır. Mürşid kendisi dahi olur. Ve dahi bir talib evvel piri erkan göstermeyince anın musahibini dutması erkan degildir. √ayrı kabul olmaz. [9a] Ve şeri’atde şahid ikidir. Tarikatda şahid pirdir. Ve ma’rifetde ikrardır. Hakikatde şahid imandır. Bir talib bir naci pirine hizmet eylese her kankısında gördiyse hakikatde mürşidi odır. Ve dahi bir kaç sufi mallar ile ve canlar ile göçüp yola otursalar sufilik itseler hayırları kabul degildir. Ve dahi erkanda tarik çalmak yedidir. Birinci elifdir ikinci üçüncisi zi’dir yedidir. Dördüncisi beşincisi bi’dir on ikidir ba’iddir kırklardır. Altıncı yedincisi yetmiş yedidir. Birincisi kendi rızasıyla [9b] gelene bir tarik çalınur. İkinci kendi iradetiyle gelene üç tarik çalınur. Üçünci gözetici getürene beş tarik çalınur. Serikligine(?) müslim mü’min kardaşlarının gönli muradına diyüp gülbeng ideler. Andan sonra niyaz idüp mürşide yer gösterüp ‘irfanca muhabbet iderler. Bir fasl evliyanın menakıbı okunup üstadın ve Şah √atayinin divanı okunup ehl-i cem’in müşkilleri hal olup ve biri dahi saz ve söz fasl olup ‘aşıklarının divanı okunup muhabbetin musahibin ve biri ehl-i Hakkın muradları virilüp oturan duran destur-ı şah [10a] didikde her kardaş rızasıyla tekkesine gide. Ve dahi bir kardaşın şeri’ati kamil olup da ehl-i tarik olmak dilese evvel kapucıya bilüşüp ve tarikciye bilüşüp pire götürüp ahvalin ‘arz idüp ve pir dahi dir: Bu meydan Hak meydanıdır. Buna girenin başı top canı kurbandır. Ve dahi nasihat ider: Eger İsma’il gibi canımı kurban ve Mansur gibi zatım darda ve Nesimi gibi postum arkamda, Fazli gibi hançer göbegimde. Her giren bu dergahdan dönmem yokdur dirse dört kapunın mihrabına secde idüp [10b] mürşidi kabul idüp elini ve etegini virüp anı kabul ide, talib ide. İbtidadan ber-intifa sufisine terbiye virüp ana dört kapunın kırk makamın on yedi erkanın ‘ilmin öğredüp dört kapunın kıble-gahla budır. Zikr olunur. Şeri’ate secde tarikata secde ma’rifete secde hakikate secde. Evvel şeri’at kapusına secde idüp baş secdeden kaldırmadan üç tarik çalanın cevabını şeri’ate bağışlaya. Andan tarikat kapusına secde idüp üç tarik ura. Anın cevabını tarikat ehline bağışlaya. Andan ma’rifet ehline [11a] secde idüp üç tarik ura. Anın cevabın ma’rifet ehline bagışlaya. Andan sonra hakikate secde idüp anın cevabın hakikate bagışlaya. Üç tarik urup andan sonra mürşidinin sag elin eline alup cism-i sahir gibi virdim. Sana talib oldum. Ve malım ve cümle varım nefsine virdim. El benim etek senin diyüp talib oldı. Mürid üçdir. Biri mürid biri tirid(?) biri kürid(?). Mürid oldur ki malını canını mürşide teslim idüp kendi aradan çıka ve tirid(?) oldur ki malını mürşidine virdirüp ve canını ve başın virmemegi küfr sayar. [11b] Kürid(?) oldur ki malını ve canını virir yoldan dönüp merdud olup yolda asla ‘alakası kalmaya. Andan sonra musahib ceseddir. Mürebbi candır. Mürşid ikrardır. Muhabbet imandır. Rehber dindir. Ya’ni bir sufinin musahibi olmasa cesedi olmaz. Mürebbisi olmasa canı olmaz. Bir canın aşnası olmasa ikrarı olmaz. Bir canın meşrebi olmasa muhabbeti olmaz, imanı olmaz. Bir canın rehberi olmasa dini olmaz. Ve rehber nazarına varmasa İslamı olmaz. Ve dahi bir mü’min veya bir müslim üç rehber nazarına varsa anın [12a] i’tikadı iradeti bozulup erkandan düşer. Bir sufinin üzerine muhabbet varup yolı alıp bir gün iki sa’atdir iki sa’at geçse mürşid nazarına geçüp mürid dilemese Hazret-i Resulün şefa’atinden çıkar. Dört sa’at Hazret-i ‘Alinin meclisinden ve muhabbetinden çıkar. Allah ve Resul Muhammed ‘Ali sürgüni olur. Eger bir gün on iki sa’atdir on iki sa’at geçse dört kapunın kırk makamın on yedi erkanın merdudı olup yeniden müsliman olmak farzdır. Üstadının nefesi budur. Bir yıl kırk sekiz haftadır. [12b] Cum’a gecesi ve cum’a güni nazara varup erkandan geçmek farzdır. Eger bir sufinin başından kisbeti ve belinden kemeri, arkasından hırkası ve elinden ‘asası gitse yahud zalim eli geçüp mürüvvet diyüp kisbetine niyaz idüp emanet başına giyüp pirine iletince mürüvvet diyüp bir elinde pak ola. Cemde büyük ve küçük bir olur. Dahi Hak Te’ala on bin ‘alemi ve yetmiş iki millet yaratdı. Hiç bir sureti kabul itmedi. İlla sufi suretini kabul idüp sufi suretine girdi. Zira sufi dimek Tanrı dimek olur. Amma sufi dört kapunın kırk makamın [13a] on yedi erkanın hizmetini anda mevcud ola. Ya’ni sufinin tevhidi mürşidine secde idüp Hak anda hazırdır. Pir dimek Tanrı dimek olur. Sufinin namazı mürşidine tecella virmekdir. Sufinin orucu mürşidine temenna virmekdir. Sufinin zekatı mürşidine varın virmekdir. Sufinin haccı mürşidine gönül canı başı virmekdir. Sufinin kıblesi Ka’besi mürebbisinin ve rehberinin yüzine ve pirinin yüzine bakmakdır. Bir sufi bir sufiyle muhabbet kılsa Hak Te’ala yer meleklerine aya? ve gök meleklerine aya? ve güne ve yire göge gelmen dir. Benim sufilerim [13b] gör dir. Naci kullarımın zevklerini ve safalarını temaşa kılın dir. Ol meleklerine ve hurilerine yerler ve gökler ay ve gün cümlesi secde idüp dir ki: İşbu birbirleri ile hicabsız oturup muhabbet iden kulların kimdir bize bunları bildir didiler. Hak Te’ala dirdi ki: İşbu hicabsız muhabbet iden benim sofu kullarımdır. Sa’ir halk taşa ve toprağa divara secde iderler. Bunlar beni bunda görüp da’im mana secde iderler. Her kim benimle durup oturmak dilese benim sufi kullarım ile tursun otursun. Benimle oturmuş turmuş gibidir. Eger deryalar mürekkeb [14a] olsa ve agaçlar kalem olsa ins ü cinni dahi katib olsa sufilerimin vasfını yazmaga kadir olmazlar. Ve ‘alimler ve ahiret işlerinde ol kadar efdal eşref bir ‘ilm yokdur. Andan sonra bir sufinin ve müslimi bir ecnebiye varmaya şeri’at merkebine bindürüp şehrden taşra komak gerekdir. Tarikatda başdan kisbetin ve elinden ‘asasın alup da ta ayet(i) merdud idüp namazın kılmayup zahirde ol kişi Ka’be ise de ana karşu namaz kılmayalar. Ve eger peygamber ise ana salavat getürir ise de bir cemde oturup turmayalar. Ve dahi bir sufi bir sufiyi yıkup [14b] incidirse yıkdıgı yiri yapınca anı üstad nazarına ve rehber nazarında anı kabul itmeyeler. Eger kabul iderse sufilik kabul itmeye. Bir sufi bir günah işlese ikisi dahi duyar ola. İki hasım duyar olmayınca hiç birinin günahın sormayalar. Eger sordılarsa tekrar dahi soralar. İki gönül bir ola. ‘Ayn-ı cemde düşen muhabbet yalınuz görmeye. Zira kardaşlarının hakkı ve hem şefa’ati vardır. Ve dahi bir sufi günahkar olsa nazara geçse birkaç günahkar kardaş muhabbetin almadan anınla oturmayalar, erkan degildir. Eger sufilikde riya iderse havariclikdir. Birinci eger sufilik şarab ile [15a] olsa anı bekriler kimseye virmezler idi. İkinci ‘avrat kız bir yire birikmeyle olsa cingen hatunlar ve yigitler anı kimseye virmezler idi. Üçünci hırsızlık ile olsa ugrılar anı kimseye virmezler idi. Dördünci eger sufilik secde ve namaz ile olsa şeyh ile zühdiler ve ‘abidlerden ve meratibler anı kimseye virmezler idi. Beşinci eger bir yerde erkek ve dişi cem’ olup oynamagla gülmeg ile esrar yiyüp şarab içmek ile olsa kafirler anı kimseye virmezler idi. Zira sufilik edeb ile haya ile fark ile yakınlık ile i’tikad ile icazetle iradetle hürmetle rıza ile ‘aşk ile muhabbet ile üslub [15b] ile erkan ile sırr ile şazlık ile murakabe ile musahabe ile aşna ile kazanç ile meşreb ile muhabbetle lutf ile kerem ile olur. Huri cefa ile zulm ile sitem ile olmaz. Mürşid-i kamilin ve ehl-i tarikin ma’nisi budır. Sufi oldun pirinin erkanın ve yolın gördükde iradetin artup ilerüye yürüyüp gerüye gitmeye. Ve gençlikde sufi olup pirlikde dönmek dahi mücerred iken sufi olup evlendigi vakit terk itmek yezidlikdir. Eger iki musahib bir cemde olsa ‘irfan görmeden kalmak erkan degildir. Anadan, babadan pirden ‘aşık-ı [16a] mahbubdur. Musahibden, mürşidinden, mürebbiden erkan istemek min ba’dehu erkan degildir. Zira bunlar cümlesi erkandır. Erkandan erkan istemek sarrafa gevheri, üstada san’at satmış gibidir. Zira bunların nefsi başdan başa erkandır. Ve dahi musahibin günahın musahibden, mürşid günahın mürşidinden, aşna günahın aşnadan, talib günahın rehberden istemek erkandır. Bir mürşid hakkı bilüp bir zaman sufilik eylese sonra dönse dört kapudan kırk makamdan on yedi erkandan yüz döndürse canına la’net idüp malına ve başına kıyarlar. [16b] Ve malın dahi yemek helaldir ve erkandır. Eger gerçek kardeşi gördükde ona erkan göstere lazımdır. Zira sahib-i erkan olan simasından ma’lumdır. Pirler ve rehberler yol açmaga korkarlarsa erkan göstermedik diseler ol cevab makbul olmaz. Bunlardan kaçup da sonra erkan görsen nefese getürenlerin keser. Yol kadimdir. Zira evliyanın yolı enbiyanındır. Enbiyanın yolı Allahnın yolıdır. Allahnın yolı bir keskin kılıçdır. Yolın sagındadır eyvallah, yolun solundadır mürevvet, yolun önindedir kerem, yolun ardındadır togrı. Yolı koyup da saga sapanı keser sola sapanı eyvallah keser. Bir sufi bir sufinin [17a] evine varsa evvel eşigine niyaz ide. Andan mü’mine ve müslimeye niyaz ide. Andan ocaga niyaz ide. Oturdıgı döşege niyaz ide. Zira sufi olan mihmanın adamına armagan budır. Andan sonra ev sahibinin mü’mini ve müslimi bugün mürüvvetlü mihmanımsın dir. Ev senin döşek senin mihman Hakkındır. Mihmandan bir şey esirgemek erkan degildir. Ve dahi mürşid talibini her vechle kandırmasa bırakmaya kadir olur mı olur. Zira bir vechle mürşid talibini kandırmaga talib, o, yanacak küli yog ise bırakmaga kadir olur. Zira arı her nereye varırsa balı anda yapar erkanda. Ve dahi talib(i) [17b] üç yerde günahkar itmek erkandır. Biri evliyanın menakıbı okunurken, biri Şah Hatayinin divanı ve Seyyid Nesiminin divanı okunurken söyleşirse ve gülüşürse günahkar olur, erkan degildir. Ve dahi şeyh ‘akil ve kamil tahkiki dergahına irişmese anın ikrarı bütün olmaz. Ve dahi Şeyh Safi buyurdı kim: Kaçan bir talib evliyanın yolın ri’ayet itmez ise kıyamet gününde ol talib bizim ile haşr olmaz. Ve bu menakıbnı bizni hayr du’adan gülbeng-i Muhammediden ve fakir-i hakiri yad itmeyeler niyaz ideriz. Cümle ‘ayn-ı cem erenlerine sahih menakıb budır. Erkan ile on iki [18a] tarik çalınur. Beşinci muhabbet-i cemden düşene kırk tarik çalınur. Altıncı zalim eli digüp mal-ı ‘azizi bozulana yetmiş yedi tarik çalınur. Yedinci mürşidinin ve mürebbinin gıybetin idüp erkan içinde toksan tokuz tarik çalınur. Birinci tarikden on ikinci tarike varınca erkan ehli olan sufileri görgisine salup ne getürirse kabul ide. On ikiden toksan tokuza varınca amma tarik halinde zülfikarı boynına koyup mürşide secde zülfikara niyaz idüp [18b] pirinin eline vire. Ayaga kalkınca bir dahi zülfikarı iki eline tuta. Zülfikara niyaz idüp tarikcinin eline vire. Tarikçi dahi zülfikarı eline alup la feta illa ‘Ali la seyfe illa zülfikar nasrun minallahi ve fethun karib ve beşşirü’l-mü’minin ya Muhammed ya ‘Ali üstad-ı nefs-i tarikat-i iman izni halife erkan-ı meşayih   KAYNAKLAR ARSLANOĞLU, İbrahim. (1992). Şah İsmail Hatayi ve Anadolu Hatayileri. İstanbul. KOÇAK, Yunus. (2004). “Şah İbrahim Ocağından Gelen Bir Şeyh Safi Buyruğu”. Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. Sayı 30. Ankara. KÖKEL, Coşkun. (2004). “Büyükyayla, Salihler ve Aydınlar Köyleri Ali Koç Baba Ocaklıları”. Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. Sayı 31. Ankara. KÖKEL, Coşkun. (2006). “Eskişehir Yöresi Alevî-Bektaşi Kültürünün Temel Dinamikleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. Sayı 37. Ankara. ÖZ, Gülağ. (2004). Şah İsmail Hatai. Ankara SÜMER, Faruk. (1992). Çepniler. İstanbul. SÜMER, Faruk. (1999). Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü. Ankara. TAŞĞIN, Ahmet. (2005). “Şeyh Safi Menakıbı ve Buyruklar”. Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. Sayı 33. Ankara. YÖRÜKAN, Yusuf Ziya. (1998). Anadolu’da Alevîler ve Tahtacılar. Ankara     *          Prof. Dr., Gazi Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü. fkilic@gazi.edu.tr **        Araş. Gör., Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. tbulbul@gazi.edu.tr 1          Metinde yer adı yazılmamıştır. Not: 39. SAYI - Guz 2006

NOTES:

1. "u" has been widely used in Turkish literature as a word corresponding to the word "and". It might be considered by some as a loan word into Turkish from Persian. Although it is not clear who got this word from whom, however, in our view, it is a Central Asiatic word which has migrated into Persian: a) by way of Sumerians and/or 2) by way of other Central Asiatic peoples such as Sakas, Huns, Turks who ruled the Persian land mass many times and each time for very long durations of time throughout the known history. So, in Persia there were a lot of interaction between Central Asiatic Turkish peoples and Persians throughout the hystory. During these times of interactions, there have been linguistic and cultural borrowings between the two ethnic groups.

2. Sumerian "pa" is reported to mean the "top", the "upper part of a tree", "the upper part of a bird", "supervisor", "chief" and "coming from upper sides" [AZ, 223]. If this definition is correct, then we would have direct correspondence for it in Turkish. The Turkish version of this Sumerian word would be as follows: "bas^ = head"; "the upper part of a bird" is 'bas^'; father "apa" in Turkish is a supervisor of a household as well as the chief of the family. So evidently Sumerian "pa" and Turkish "bas^ are related to each other. Probably the earliest form of Turkish "bas^" was also "pa". This we can se from the Turkish word "tepe" meaning hill, mountain top, top of the head and figuratively, someone above others. In Turkish, there is also the saying of "dag~ bas^i" meaning "mountain top". If we want to synthesize this two words in old Turkish, we would need to put together the Turkish word "tau (dag~) = mountain" and the word "bas^ = pa". Thus we would have {tau+pa ----> taupa ----> tapa} which is exactly the Turkish word "tepe" in form and meaning, thus, meaning "mountain top" or hill. When one looks at a mountain chain at a horizon, "mountain peaks" will look like "small hills = tepes" with respect to the main bodies of the mountains. So Turkish word "tepe" fits well to these two different but similar concepts. Let us now consider the Turkish word "apa" meaning "father". If we use the same approach to its synthesis as we did for the word "tepe, one could say that "father is the "head of a house', "father" is a "supervisor" and "father" is the "chief" in the house and hence we would have {a + pa} where the Sumerian word "e" is "house" and "pa" is "top". The Turkish word for "house" is "ev" the very ancient version of which was probably "e" or "a". When we put them together, we have {(ev+bas^) ----> (e + pa) ----> (a+pa) ----> apa = father}. Again we see that we have a likely explanation for Turkish word "apa" having total affinity to the Sumerian words "e = house" plus "pa= top".

3. The concept inbedded in the words "bud", "leaf" and "sprout" have one aspect in common to them all which is they all develop at the tip of the branch of a tree or plant. So Sumerian "pa" meaning "top", as also suggested by the Turkic words "tepe" and "apa", seems to be a fitting interpretation of the Sumerian sign for this word.

4. For Central Asiatic people, whose economy in ancient times was based on herds of sheep, cattle, horse and other herbivorous animals, lamb and/or sheep, i.e., Sumerian "udu for sheep and Turkish "kuzu" for lamb, was one source of meat. This culture, i.e., using "lamb meat" for their meat intake, has been carried on to the present times by Turkic peoples.

5. In Turkish, change from d to y is very common. Because of this type of consonant changes, some Turkic dialects are classified as d group and some others as y group, eg. adak versus ayak meaning "foot",[TDEK2].

6. The word "mar" for snake, serpent is used both in Turkish and Persian. Some would claime it as a Persian loan word in Turkish. Who got the word from whom is not certain.

7. In archaic Turkish, there is the -en, -an suffix used as suffix for plural. A good example of this is in the Turkish word "er-en" meaning "men, soldiers, brave men". When the 3rd p. s. pronoun o or when it is in the form of an, en receives the plural suffix -an or -en, we get 'an+an' or 'en+en' form which would correspond to the present form 'onlar'. Thus the archaic form en-en or an-an of this Turkic word would be related to the corresponding Sumerian word 'e.ne.ne'.

8. If a Sumerian word starts with a vovel and ends with a consonant, i.e., in the format of VC, it is very likely that in the original Sumerian form, that word may actually ended in a vovel, i.e., having a VCV format whereby the final V was dropped when reading the Sumerian cuneiform writing, eg: us[u], ug[u]. Similarly, if a Sumerian word has been read in the CV format, it is likely that that word was originally in VCV format, but somehow the first vovel got dropped in the evolution of the Sumerian language or in the reading process of the Sumerian cuneiform writings.

9. In Sumerian pantheon "an" is the topmost god who created everything on the earth and in the sky. The underliying theme of this word is that "an" is the "mother creator" of everything. In view of this understanding, it seems that the Turkish word "ana" for mother is related to the Sumerian "an". It is reasonable to think that even during proto Sumerian times, "an" and "ana" not only were related but probably were the same word used for a number of differing meanings as indicated by the Sumerian word "an" and the Turkish word "ana". This again implies that the ancestors of Turks and the Sumerians were very closely related people, sharing a common culture in a homeland common to both of them. All indications are pointing to Central Asian steppes.

10. It seems that the Sumerian suffix -ag and Turkish suffix -ag or -ak have the similar meaning as suggested in the following examples: bar-ag vs otur-ak, or dur-ak.

11. In Turkish the saying "men menem" has two meanings; 1) 'I am myself, I do not resemble anyone else but myself; 2) 'I am my fate' which again means 'I represent my fate only' or 'I am the living representation of my fate'. In this Turkic saying, one gets the meaning of Sumerian "me" for fate. Therefore, there seems to be a kinship between the Sumerian word "mae = I", the Turkish word "men = I" and the Sumerian word "me" for fate.

12. As one interacts with the ground, one picks up dirt, "kir" in Turkish, which comes from the ground. Thus it seems that Sumerian word "ki" and Turkish word "kir", in addition to Turkic "KIR" = countryside, are related and coming from the same root word.

13. In Turkish the root word "kat" signifies "layers" of layered object in which layers are tied or attached together, eg. 'apartman kati' a floor of a building, 'ipin kati' a layer of a rope, 'kat' of any weaving eg. basket, socks, rug weaving, etc. In the case of rope, the layer threads are tied or hold together by twisting, "bükmek" in Turkish, them together. Thus the Turkish word "büküm" signifies a kind of tie or knot, i.e., "dügüm" in Turkish.

14. Turkish villager who raise sheep keep their herd in enclosed pens during winter. The waste of sheep in the pen is stepped on and pressed down by the sheep all winter long. In the spring time when sheep are let out, then the pressed sheep waste is cut and put out to dry. The dried waste is used for burning. These cut and dried waste bricks are called "kesek" or "kerme" or "tezek" depending on the local dialect of people using it.

15. This Sumerian word pronounced as abzu by some Sumerologist is written as zuab in its original Sumerian writing [JLHa], that is to say that the sign for zu is written before the sign for ab. Therefore, I feel that it should have been read as zuab rather than abzu. If these two signs written together as zuab stands for underground waters in Sumerian, then we have a correspondence between this Sumerian word and the Turkic word "su" for water. Why the order of the Sumerian words zuab has been changed to abzu is a mistery. This kind of arbitrary change alters the character of the word making the word Akkadian rather than Central Asian as written in its Sumerian form.

16. The ancient Turkic word for "sky" is "tang > tan". This is written in the form of "Tan" in "IRK BITIG" hand written Gök Türk manuscripts, [HNO,271, line 38. XXVI]. The Turkic words "tengri", tenger", "tengere", "tangara" and "tanri" which all come from the same root, initially must have consisted of the root words "tang" or "Teng" plus "er" plus "-i" meaning the "man of the sky/heaven" and hence "the God". These roots put together as (teng + er + i) ---> tengeri ---> tengri. The suffix -i is indicative of the accusative form of the Altaic word "tengri".

REFERENCES

ARAT ..... Resid Rahmeti Arat, "Makaleler, cilt I", Turk Kültürünü Arastirma Enstitüsü, hazirlayan: O. F. Sertkaya,

..... ..... ....Ankara, 1987.

AVG ....... A. von Gabain, Eski Türkçenin Grameri", Ceviren: Mehmet Akalin, Türk Dil Kurumu Yayinlari, 332,

..... ..... ....Ankara, 1988.

AYB1 ..... Azerbaycan Yurt Bilgisi, Cilt1, Sayi 1-12, Burhanettin Matbaasi, Istanbul,1932.

AYB2 ..... Azerbaycan Yurt Bilgisi, Cilt 2, Sayi 13-24, Burhanettin Matbaasi, Istanbul,1933. AYB3 Azerbaycan Yurt

..... ..... ....Bilgisi, Cilt 3, Sayi 25-36, Burhanettin Matbaasi, Istanbul,1934.

AZ ..... ....Andraz Zakar, "Sumerin-Ural-Altaic Affinities", Current Anthropology, vol. 12, No. 2, April 1971,

..... ..... ...p. 215-224.

FH ..... ....Fred Hamori : "100 word Hymes List"

FH2 ........ Fred Hamori : "Ural - Altaic Language Page"

IZEy ..... ..Ismet Zeki Eyüboglu, "Türk Dilinin Etimoloji Sözlügü", Sosyal Yayinlar, Istanbul, 1991.

IBML ..... Abdullah Battal, "Ibni-Muhenna Lugati", Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Dil Kurumu

..... ........ Yayinlari: 9,Ankara, 1988.

JLHa ..... John L. Hayes, A Manual of Sumerian Grammar and Texts", Undena Publications, Malibu, 1990.

KTLS .....Karsilastirmali Türk Lehçeleri Sözlügü, Kültür Bakanligi /1371, kaynak Eserler Dizisi /54, Ankara, 1992.

UYAT .....Kurtulus Oztopcu, "Uygur Atasözleri ve Deyimleri", Dogu Türkistan Vakfi Yayinlari, Istanbul, 1992.

MiEl ...... Mircea Eliade, "Shamanism Archaic Techniques of Ecstasy", Bollingen Series LXXVI, Princeton University

..... ........ Press, 1974.

MuEr ..... Muharrem Ergin, "Bir Azeri Sairi Ahmet Bey", Azerbaycan Yurt Bilgisi, Cilt 4, Sayi 37, Burhanettin Erenler

..... ........ Matbaasi, Istanbul,1954, s. 18-21.

ODes ..... Oguz Hakan Destani, part of ARAT above, pages 605-672.

ONT ...... Osman Nedim Tuna, "Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi Ilgisi Ile Türk Dilinin Yasi Meselesi", Atatürk Kültür,

..... ..... ...Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Dil Kurumu Yayinlari : 561, Ankara, 1990.

PK ........ Polat Kaya, "A Study of the Lemnos Island Inscription: a preliminary report", ISBN 0-9696949-3-8, Ottawa,

..... ....... Ontario, Canada, 1977.

RDH1 ... "Türkçe-Ingilizce Redhouse Sözlügü", Redhouse Yayinevi, Istanbul, 1987.

RDH2 ... "Ingilizce-Türkçe Redhouse Sözlügü", Redhouse Yayinevi, Istanbul, 1980.

TDK ...... Türk Dil Kurumu, "Türkçe Sözlük", sayi 175, Ankara, 1959.

TDEL1 ... Türk Kültürünü Arastirma Enstitüsü, "Türk Dünyasi El Kitabi", Birinci Cilt, Cografya-Tarih, Ankara, 1992.

TDEL2 ... Türk Kültürünü Arastirma Enstitüsü, "Türk Dünyasi El Kitabi", Ikinci Cilt, Cografya-Tarih, Ankara, 1992.

ABT ....... Abdullah Battal Taymas, "Kazan Türkçesinde Ata Sözleri ve Deyimler", Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek

..... ........ Kurumu, Türk Dil Kurumu Yayinlari : 275, Ankara, 1988

تورکلر ميلاددان اؤنجه2000جی ايلدن داها اسکي چاغلاردا، اورتا آسيادا سايان-آلتاي داغلارينين قوزئي باتي بؤلگه سينده، يئني سئي ايرماغي(=چاي) بويلاريندا ياشاييرديلار. ميلاددان اؤنجه1500جی ايللرده اوتوردوقلاري گئنيش بؤلگه ده، سايان داغلاريندان آلتايلارا و تانري داغلارينا دک ائنيب، باتي دا اوراللارا قدر اوزانيب، گونئي ده بالکاس گؤلونو، گونئي باتي دا آرال گؤلو، خزر دنيزيني و قوزئي دوغو بوزقيرلاريني(=کوير) ايچينه آليردي.

ميلاددان اؤنجه1100 ايللريندن تورکلر ايلک يوردلاريني بوشالتاراق آلتايلارا ائنميش، تورکوستاندا (دوغو و باتي تورکوستان) يئرلشميشديلر. ميلاددان اؤنجه 7جي يوز ايلليکده، اوردوس، وولقا و قوزئي باتي آسيا اولماق اوزه ره اوچ يؤنه کؤچ ائديلميشدي: ياقوت تورکلري قوزئي دوغو سيبئرييايا کؤچ ائتميشدي. اونلارلا بير يئرده ياشايان چوواشلار ايسه باتي يا يؤنه لرک اورال داغلارينين گونئيينه ائنديلر.

ميلادان اؤنجه 3و4 يوز ايللرينده تورکلر هم باتي دا هم دوغودا گؤرونوردولر. ايرتيش نهرينين باتي سيندا و خزر چئوره سينده ياشايانلارا باتي تورکلري، دوغودا، ايچ آسيانين چئشيدلي يئرلرينده و قوزئي باتي چينده ياشايانلارا و بورالارا حاکيم اولانلارا دوغو تورکلري دئييلدي.

تورکلر ياراديليش اولاراق تسکين روحلو، چوخ حرکتلي ديرلر. کؤچلرين اصيل سببي يالنيز بو اؤزلليکلري دئييلدير. تورک کؤچلرينين ايلک سببي ائکونوميک دير. نوفوسون آرتماسي، آنا يورد توپراقلارينين بؤيوک حئيوان سورولريني اوتلاتماغا يئتمز حالا گلمه سي و قوراقليقلارين حؤکوم سورمه سي اصيل سببدير. بو اوزدن، هم نوفوسلاري آز، هم ده توپراقلاري چوخ وئريملي اولان، قونشو اؤلکه لره دوغرو يؤنلديلر. باشلانغيجدا الده ائتديکلري يئني توپراقلار ايس سيز(غير مسکوني) ايدي و بونلارا صاحيب چيخانلاردا او وئريملي يئرلري ائله جه بوراخميشديلار.

تورکلر ياراديليش اولاراق تسکين روحلو، چوخ حرکتلي ديرلر. کؤچلرين اصيل سببي يالنيز بو اؤزلليکلري دئييلدير. تورک کؤچلرينين ايلک سببي ائکونوميک دير. نوفوسون آرتماسي، آنا يورد توپراقلارينين بؤيوک حئيوان سورولريني اوتلاتماغا يئتمز حالا گلمه سي و قوراقليقلارين حؤکوم سورمه سي اصيل سببدير.

بعضا تورکلرده يابانجيلارين باسقي سينا اوغراييب و اؤزلليکله بوزقير حاياتي ياشايان بويلار يوردلاريني ترک ائتمک زوروندا قاليرديلار.چونکو يابانجي بير دؤولتين اداره سينده اولماق، باغيملي ياشاماق اونلارين قاتلانا بيله جکلري بير دوروم دئييلدي و حور و باغيمسيز قالماق تورکلرين اصيل اؤزلليگي ايدي.

ايلک بؤيوک تورک ايمپيراتورلوغونو قوران هونلارين، اورخون-سئلئنقا ايرماقلاري ايله بو ايرماقلارين باتي سيندا کي اؤتوکن و داها آشاغيدا قالان اوردوس چئوره سينده اوتوردوقلاريني بيليريک. بو بؤلگه، بو گونکو موغوليستاني و قوزئي چيني ايچينه آلير. ميلاددان اؤنجه کي يوز ايللرده باشلايان هون ياييلماسي، ميلاددان سونرادا داوام ائتدي. تورکلر چاغ چاغ چئشيدلي آدلار وئرديکلري دؤولت لرينين حاکميت سينيريني دوغودا بؤيوک اوقيانوسا، باتي دا آوروپا ايچلرينه، قوزئي ده سيبرييا بوزوللارينا، گونئي ده هيندوستان ايچلرينه يئتيشديرديلر. بو ياييملارين و کؤچلرين ساحه لري آنا خطلري ايله بئله دير:

      1- ميلاددان سونرا 200جی ايلده هونلار اورخون بؤلگه سيندن گونئي قـازاخـيسـتان بوزقيرلارينا و تورکوستانا.

2- ميلاددان سونرا 350جی ايللرينده آق هونلار افغانيستان و قوزئي هيندوستانا.

3- 374دن سونرا کي ايللرده آوروپايا.

4- 465-461 ايللرينده اوغوزلار، گونئي باتي سيبئريادان گونئي روسيايا و عيني دؤنمده سابارلار آرالين قوزئييندن قافقازلارا.

5- 600جي ايلين اورتاسيندا آوارلار، اورتا آسيادان اورتا آوروپايا.

6- 669جي ايلدن بولغارلار، قارا دنيزين قوزئيينده بالکانلارا و وولقا نهري کنارلاريندا.

7- 830جي ايلدن ماجارلار و بعضي تورک بويلاري قافقازلارين قوزئييندن اورتا آوروپايا.

8- 840جي ايلدن سونرا اويغورلار اورخون بؤلگه سيندن ايچ آسيايا.

9- 10و11 يوز ايللر آراسيندا پچنک، قبچاق و اوغوزلارين بير قولو اولان اوزلار، دوغو آوروپايا و بالکانلارا.

10- 10اونجو يوز ايلليکده اوغوزلار اورخون بؤلگه سيندن سئيحون نهري کنارلارينا و 11جي يوز ايلليکده ماوراءالنهر اوزريندن ايرانا و آنا دولويا کؤچدولر. بيلينديگي کيمي ماوراءالنهر جئيهون و سئيهون حوضه لريني ايچينه الير.

«تورک» سؤزو، «تورک» سويوندان اولان توپلوملارين گئنل آدي اولاراق قوللانيلمادان اؤنجه، تورک ديلينده بوگونکو آنلاميندان باشقا، «گوج-قوت» آنلامينا دا گليردي. اسکي اويغور متنلرينده «تورک» سؤزو بعضا«ارکلر-تورکلر» شکلينده قوللانيليير و بو جنس اسم اولاراق «گوج-قوت»، صفت حاليندا ايسه «گوجلو-قوتلي» آنلاملاريني داشيييردي.

بلگه لر، «تورک» سؤزونون اويغورلار و گؤک تورکلردن چوخ اؤنجه ده وار اولدوغونو گؤسترير. 5 جي يوز ايله عاييد پئرس يازيلاريندا تورانليلاردان يعني تورکلردن، «تورک» دييه سؤز ائديليردي .

بلگه لر، «تورک» سؤزونون اويغورلار و گؤک تورکلردن چوخ اؤنجه ده وار اولدوغونو گؤسترير. 5 جي يوز ايله عاييد پئرس يازيلاريندا تورانليلاردان يعني تورکلردن، «تورک» دييه سؤز ائديليردي. 6جي يوز ايله عاييد بيزانس اؤلکه سينده ايسه هون تورکلرينه هونلارين ديليندن آلينميش صيفتله «تورک هون» (گوجلو هون) دئييلميشدير. 6جي يوز ايللره عاييد چين قايناقلاريندا «تورک» سؤزو، «تورک» ميللتينين آدي اولاراق کئچمکده دير.

هونلارين دئورينده «تورک» سؤزونون بو گونکو آنلاميني قارشيلايان کلمه «هون»، (داها دوغروسو قون) ايدي. بؤيوک هون ايمپيراتورلوغونون حاکميتي آلتيندا تاپيلان «تورک» بويلاري دا بو آدي، يعني «قون» آديني آلميشديلار. اونلارادا قيسا بير مدت «تورک قون» (گوجلو قون) دئميشدير. «تورک» سؤزو بعضا «اولغون، بيلگيلي» آنلاملاريندا دا قوللانيلميشدير. اوغوز دستانينين اويغورجا آنلاتيميندا اوغوز خانين شانيندن «اولوغ تورک» دييه سؤز ائديلير.

«تورک» کلمه سي تورک ميللتينين و تورک دؤولتينين رسمي آدي اولاراق ايلک دفعه گؤک تورک ايمپيراتورلوغو اولاراق ايشلنميشدير. داها سونرا بو ايمپيراتورلوغا باغلي آمما کندي قبيله آدلاري ايله آنيلان ديگر تورکلرين اورتاق آدي اولموشدور.

«تورک» کلمه سي ان اسکي زامانلاردا «تؤروک» شکلينده سؤيله نيردي. زامانلا «توروک»، ان سونوندا «تورک» شکليني آلميشدير. گؤک تورک آنيتلاريندا هم «توروک»، هم ده «تورک» شکلينده يازيلميشدير.